medische mycologie

Schimmelaantastingen bij de mens verdelen we in drie hoofdgroepen: de huidschimmels (dermatofyten), de systemische infecties en de opportunisten.

Dermatofyten behoren tot de Deuteromycota: anamorfen van de familie Arthrodermataceae in de ascomyceten orde Onygenales.
Drie genera zijn in dit verband belangrijk: Epidermophyton, Trichophyton en Microsporum.

Zoals de naam al aangeeft, leven deze schimmels voornamelijk op de huid, nagel, hoeven en haren van mens en andere zoogdieren waar ze zich voeden met de keratine. Ze scheiden daartoe enzymen af, die soms woekergroei, en vaak irritatie (jeuk, schilfers en kloven) veroorzaken.
Een paar voorbeelden:

Deze ziekte wordt veroorzaakt door Epidermophyton floccosum.
De schimmel leeft op de vochtige huid die zich tussen de tenen bevindt. In principe leeft de schimmel op dode huidschilfers en de cornea, dus is geen parasiet in de strikte zin. De irritatie die ontstaat door deze schimmel wordt veroorzaakt door enzymen die de huid irriteren en aanleiding geven tot jeuk en kloven. Epidermophyton kan uiterst lastig zijn en epidemische vormen aannemen op plaatsen als zwembaden en gemeenschappelijke douches en is gemakkelijk overdraagbaar.

Deze schimmel vestigt zich in de nagels en veroorzaakt daar een chronische infectie die leidt tot deformatie van de nagel die vaak wit uitslaat en brokkelig wordt. In tegenstelling tot de voetschimmel Epidermophyton is Trichophyton moeilijk overdraagbaar.
Het kan voorkomen dat bij partners die jaren samenleven, dat de één geïnfecteerd is en dat de ander nooit de infectie overneemt. De schimmel is lastig te bestrijden.

Dit is een typische huidziekte die wordt veroorzaakt door een aantal verschillende dermatofyten, o.a. Trichophyton tonsurans, die vooral veel voorkomt in Polynesië. De ziekte manifesteert zich als een infectie van de huid die ringvormig uitgroeit.
De schimmel veroorzaakt woekergroei van de huidcellen, waardoor meer keratine voor de schimmel beschikbaar komt. De schimmel groeit radiair uit en de huid herstelt zich binnen de ring weer.

Systemische mycosen zijn schimmelziekten die veroorzaakt worden door schimmels die zich in het lichaam vestigen. De ziekten die door deze pathogenen worden veroorzaakt zijn vaak ernstiger van aard dan die van dermatofyten.
De schimmels die aanleiding geven tot systemische mycosen hebben een opvallend gemeenschappelijk kenmerk: ze zijn dimorf: d.w.z. ze hebben een andere verschijningsvorm in het lichaam dan daarbuiten.

Deze ziekte wordt veroorzaakt door Histoplasma capsulatum, de anamorf van de ascomyceet Ajellomyces capsulatus. De schimmel leeft in stikstofrijke substraten, zoals mest van vogels en vleermuizen. Iedereen die met zulke mest in aanraking komt, kan geïnfecteerd worden. Bij inademing van de conidien kunnen primaire infecties in de longen worden veroorzaakt. In 95 % van de gevallen geneest dit zonder sporen na te laten. Tevens ontwikkelt men dan resistentie tegen de schimmel.
In de andere 5 % ontwikkelen zich klinische symptomen. De geïnhaleerde conidien gaan over in een gistachtig stadium, dat een optimale groei heeft bij lichaamstemperatuur en parasiteert de zogenaamde histocyten. Dat zijn de cellen in de longen die via phagocytose potentieel gevaarlijke ingeademde organismen onschadelijk maken.
Men ontwikkelt op die manier een griepachtig ziektebeeld, dat na verloop van tijd zo ernstig wordt, dat de verschijnselen op tuberculose gaan lijken.
Uiteindelijk wordt het hele lichaam geïnfecteerd en kunnen vitale organen worden aangetast, hetgeen uiteindelijk kan leiden tot de dood.
Histoplamose is wijd verspreid in de zuidelijk Verenigde Staten, waar naar schatting 40 miljoen mensen in aanraking zijn geweest met de schimmel. Bij de meesten echter zonder symptomen te veroorzaken. Het is opvallend dat mannen gevoeliger zijn dan vrouwen.

Dit is een ziekte veroorzaakt door Blastomyces dermatitidis, een schimmel die zelden in de natuur wordt aangetroffen.
Men neemt aan dat de schimmel van nature als saprotroof op plantaardig afval groeit. Inademing van de conidiën leidt tot een primaire infectie in de longen waar de schimmel kleine abcessen in de vorm van blaasjes vormt. De infectie kan spontaan genezen, maar de schimmel kan systemisch in het lichaam overleven en later weer opduiken in de vorm van secundaire infecties in de vorm van huidaandoeningen en aantastingen van het beendergestel.
Ook hier gaat de schimmel over in een gistachtige anamorf, die optimaal groeit bij 37 graden celcius.

Opportunistische mycosen zijn ziekten die worden veroorzaakt door verschillende soorten schimmels, die onder normale omstandigheden saprotroof leven. De belangrijkste zijn Aspergillus, Candida, Cryptococcus en een aantal vertegenwoordigers van de Zygomyceten en zg. zwarte gisten.

Het zijn schimmels die optimaal groeien bij lichaamstemperatuur, maar niet in uiterlijk verschillend van de niet-parasitaire vorm (dit in tegenstelling tot de veroorzakers van systemische mycosen). Ze kunnen hun pathogeen gedrag ontwikkelen door het falen van het afweersysteem, veroorzaakt dor factoren als ouderdom, medicijngebruik (afweeronderdrukkende preparaten bij orgaantransplantaties en bij bepaalde ernstige ziekten), suikerziekte, kanker en AIDS.
Voorbeelden:

Candida is een gist die grote problemen kan opleveren als ze de kans krijgt zich in het lichaam te vestigen. Bekende plekken in het lichaam waar de schimmel zich vestigt zijn de mond, slokdarm en de vrouwelijke geslachtsorganen.
De schimmel is dat vaak zichtbaar als een wit aanslag op de tong (spruw) of een wittige afscheiding, zoals de witte vloed van vrouwelijke geslachtsorganen.

Verschillende schimmels onder de zygomyceten, zoals Mucor, Rhizopus, en Rhizomucor kunnen hevige opportunistische infecties veroorzaken op de huid, in het spijsverteringskanaal, in de hersenen en in de longen.

Kenmerkend is dat deze ziektebeelden doorgaans heel snel verlopen. Bij suikerzieken komt een infectie voor die zich eerst uit in de ogen die gaan uitpuilen en verlamd raken. De oorzaak ligt bij een infectie van het centraal zenuwstelsel. Uiteindelijk verlammen ook de aangezichtszenuwen en kan de patiënt binnen enkele dagen na infectie aan de gevolgen overlijden.

Onderhuidse mycosen zijn schimmelinfecties die optreden na verwonding. Voorbeelden zijn:
- Chromoblastomycose, veroorzaakt door verschillende bodemschimmels, zoals Phialophoraen Cladosporium en Rhinocladiella. Infectie vindt plaats via wondjes (lopen op blote voeten, splinters, doorns van planten, etc. De verschijnselen beginnen als kleine blaasjes of wrat-achtige woekeringen, maar kunnen uiteindelijk leiden tot ernstige huidaandoeningen en tenslotte ook systemish in het lichaam binnendringen en de inwendige organen aantasten. De ziekte komt vooral in de tropen voor.
- Sporotrichose: een infectie van Sporothrix schenkii. De schimmel leeft als saprofyt op planten en kan via een (klein) wondje het lichaam binnendringen. Na verloop van tijd ontstaat er een klein blaasje, dat, onbehandeld, kan uitgroeien tot een stevige huidinfectie. Via de lymfebaan kan de schimmel vervolgens systemisch worden en ernstige problemen veroorzaken aan de beenderen en inwendige organen.
Er zijn ziektegevallen beschreven uit de Verenigde Staten, waar Sporothrix van nature voorkomt op veenmos (Sphagnum). Infecties traden op bij arbeiders die op kwekerijen jonge planten verpakten in veenmos om ze te kunnen verzenden.

Veel schimmels geven overgevoeligheidsreacties als de conidiën of sporen worden ingeademd. Dit kan leiden tot hevige benauwdheid en astma, en levensbedreigende vormen aannemen. Een bekend voorbeeld is de allergie die optreedt door het inademen van sporen van Aspergillus (Aspergillose). De schimmel leeft op vochtige plaatsen en kan enorme hoeveelheden sporen produceren. In huizen die te goed zijn geïsoleerd kan dit een groot probleem zijn.
Bekende beroepsallergiën zijn die voor de sporen van Oesterzwammen in kwekerijen, waardoor werknemers genoodzaakt waren om gasmaskers te dragen bij de oogst van de paddenstoelen.

Mycotoxicosen zijn vergiftigingen die worden veroorzaakt door stofwisselingsproducten van schimmels (mycotoxinen).

Aspergillus flavus is een saprotroof levende deuteromyceet, die o.a. op producten als pinda's, noten en granen kan voorkomen. Deze schimmel scheidt een aflatoxine af, een secundair stofwisselingsproduct, dat een sterke carginogene werking heeft. Dit is de reden dat er een strenge controle is op het voorkomen van aflatoxine in deze voedingsmiddelen en afgeleiden daarvan (pindakaas!).

Het deuteromycetengeslacht Fusarium kan onder bepaalde omstandigheden aanleiding geven tot het vormen van mycotoxinen.
In sommige delen van China was het de gewoonte om gestoomde broodjes eerst te laten beschimmelen door de Fusarium soort. Men vond dat dat de smaak ten goede kwam. In deze streken bleek een abnormaal hoge sterfte te zijn aan slokdarmkanker, veroorzaakt door de toxinen die deze schimmel in het voedsel afscheidt.
Op dezelfde manier ontstond in Zuid Afrika een epidemie van slokdarmkanker door besmet bier.
Fusarium soorten die voorkomen op hooi, veroorzaakten een vorm van bloederziekte bij paarden en ander vee in Rusland.

De bovengenoemde eigenschappen van de mycotoxinen van Fusarium bracht de oorlogsindustrie op het idee om ze te gebruiken bij chemische oorlogsvoering. De gevreesde "yellow rain" o.a. door de Amerikanen in Viet-Nam en de Russen in Afghanistan gebruikt, is daar een voorbeeld van. De schimmeltoxinen werden gesproeid over een gebied dat men van vijanden wilde ontdoen. Omdat de giftigheid na 24 uur is verdwenen, konden deze gebieden daarna veilig worden betreden.