giftige paddenstoelen

Een man wordt een ziekenhuis binnengebracht met hevige diarree, krampen in de onderbuik en moet voortdurend overgeven omdat hij zo misselijk is. Men stelt de diagnose gastro-enteritis en krijgt de daarvoor strekkende medische behandeling en wordt naar huis gestuurd. Echter, de symptomen houden aan en na 24 uur is de man uitgedroogd waardoor hij snel weer naar het ziekenhuis wordt gebracht. In de twee daarop volgende dagen geven de lever, nieren en tenslotte het hart het op en de man sterft, ondanks de batterij antibiotica, corticosteroïden, vitaminen en infusen die hem zijn toegediend. Achteraf bleek dat de man had nagelaten te vertellen dat hij twaalf uur voor het begin van de ziekteverschijnselen een maaltje in het wild verzamelde paddestoelen had gegeten.

Nederland is traditioneel een land dat wordt bevolkt door de tweede categorie, en paddestoelenvergiftigingen komen bij ons daarom relatief weinig voor. Echter, onze samenleving verandert, er immigreren groepen mycofagen naar ons land en door de toenemende neiging om te zoeken naar nieuwe voedings- en genotsmiddelen zijn er meer en meer mensen die een in het wild verzamelde paddestoelen niet versmaden. En daarmee komen de problemen.

Van de ongeveer 10.000 soorten paddestoelen zijn de meeste voor de consumptie ongeschikt: ze hebben ofwel een onaangename smaak, of ze zijn te klein of te taai of anderszins ongeschikt om te eten. Een toch nog niet onaanzienlijk aantal soorten is goed geschikt om te eten, en slechts een klein deel totaal ongeschikt, omdat ze door ons op de een of andere manier niet worden verdragen ofwel giftig zijn.

Naast de hieronder behandelde specifieke vergiftigingsverschijnselen zijn er een reeks van paddestoelen die binnen een aantal uren na het eten ervan leiden tot min of meer ernstige storingen van maag en darmfunctie. Meestal gaan die vanzelf over, in ernstiger gevallen is een behandeling nodig in de vorm van het ledigen van maag en darm en het toedienen van preparaten die de vochtbalans en bloeddruk moeten herstellen. Alleen bij zwakke patiënten, zoals zieken en ouderen kan een hevige maagdarmstoornis fataal zijn.
Een belangrijke rol speelt ook de individuele gevoeligheid. Veel paddenstoelen bevatten lichaamsvreemde eiwitten en aminozuren, die door de een wel, en door de ander niet goed worden verdragen.

De meeste dodelijk verlopende paddestoelvergiftigingen zijn terug te voeren op het eten van soorten die amatoxinen bevatten. Dit zijn cyclopeptiden, die vooral voorkomen bij vertegenwoordigers van de vliegenzwammen: met name de groene knolamaniet, Amanita phalloides, A. verna, A. virosa, maar ook bij Galerina marginata, G. autumnalis, sommige parasolzwammen (Lepiota) en breeksteeltjes (Conocybe). Vooral de genoemde Vliegezwammen zijn elk jaar weer de oorzaak van het overlijden van veel mensen. Het zijn grote, vlezige paddestoelen, die soms worden verwisselt met eetbare champignons. Vooral A. virosa, die wit is. Bovendien worden de slachtoffers niet gealarmeerd door smaak of geur, want volgens de overlevering zijn deze soorten zelfs heel smakelijk. Gewoonlijk verloop de vergiftiging als volgt. Karakteristiek voor het verloop van de vergiftiging is een latente periode van 6 tot 24 uur waarbij de patiënt nog geen enkel symptoom van vergiftiging vertoont. Dit is zo karakteristiek, dat het als diagnostische kenmerk voor de amatoxine vergiftiging kan gelden. Deze periode wordt gevolgd door een tweede fase waarbij de patiënt hevig buikpijn krijgt, gepaard met overgeven en diarree. Daarna treedt een periode van schijnbaar herstel in die ook ongeveer een dag duurt. Als de goede diagnose niet is gesteld worden zulke patiënten vaak weer naar huis gestuurd. Maar na die dag van schijnbare verbetering treedt de finale fase op waarbij de nier- en leverfuncties het opgeven tengevolge waarvan de patiënt sterft. Vaak wordt ook het zenuwstelsel aangetast en kan het hart falen. Wat gebeurt er nu in het lichaam van zulke slachtoffers? Gebleken is dat de amatoxinen het RNA polymerase in de cel aantasten. Dat betekent dat de boodschappen die het dan afgeeft voor de basisprocessen in de cel, zoals de eiwitsynthese, niet meer worden doorgegeven. Dit heeft tot gevolg dat de cel sterft. De cellen van de interne organen, zoals lever, nieren en darmkanaal, zijn juist heel actief met deze processen bezig en worden dus ook door het gif het snelst aangetast. Vandaar dat de doodsoorzaak veelal het falen van deze organen betreft. Uit laboratoriumproeven op muizen heeft men berekend dat de dodelijke dosis amatoxinen voor de mens 0.1 mg/kg lichaamsgewicht bedraagt. Hieruit volgt weer dat één enkel exemplaar van de Groene knolamaniet de potentie heeft om een hele familie uit te roeien. Als je dan bedenkt dat in de herfst deze paddestoel bij honderden hier in de duinen te vinden is ... Een tegengif voor de amatoxine-vergiftiging bestaat niet. Omdat de symptomen relatief laat na het eten van de paddestoelen optreedt, is behandeling doorgaans te laat. Bij het vermoeden van een dergelijke vergiftiging is het zaak de maag en darmen zo snel mogelijk te ledigen en middelen toe te dienen die de functie van de vitale organen ondersteunen. In de landen waar de amatoxine-vergiftiging veel voorkomt verschijnen regelmatig verhalen over een therapie. Een hele bekende figuur was de franse dokter Bastien, die zover ging dat hij voor de televisie camera tweemaal een groene knolamaniet opat om de therapie vervolgens op zichzelf te kunnen toepassen. De therapie bestond uit het toedienen van grote hoeveelheden vitamine C gepaard met een sterilisatie van de darm met behulp van antibiotica. Daarnaast werd de elektrolyten samenstelling van het bloed en de vochthuishouding van de patiënt in de gaten gehouden. Deze behandelmethode heeft een aantal patiënten behoed voor lever- en nierbeschadiging, waardoor zij niet overleden. Echter, wanneer deze organen al zijn aangetast heeft de methode Bastien ook geen goed kans. Een interessante bijkomstigheid is het feit dat er vertegenwoordigers van het geslacht Drosophila zijn, die ongestraft leven in de vruchtlichamen van de groene knolamaniet. Experimenten hebben aangetoond dat deze soort een concentratie phalloidine kunnen overleven die vele honderden malen hoger ligt dan die bij verwante fruitvliegen die niet in deze paddestoelen leven.

Onder dit syndroom worden vergiftigingen vervat die gekenmerkt zijn door een extreem lange latente periode, waarna een falen van de nierfunctie optreedt. Daardoor is het verband tussen dit falen van de nierfunctie en het eten van bepaalde paddestoelen lang niet duidelijk geweest. In 1957 kwam in Polen een dramatisch geval van vergiftiging voor waarbij 132 personen betrokken waren, waarvan er uiteindelijk 19 stierven. Zij hadden allen gerechten gegeten waarin een Gordijnzwam, Cortinarius orellanus of verwante soorten waren verwerkt. Mogelijk door verwisseling met de Cantharel. De eerste symptomen traden pas dagen na het eten van de paddestoelen op en waren gekenmerkt door een intense dorst, droge, brandende mond en reductie van het vermogen om te plassen. Meestal traden de symptomen na 3 tot 4 dagen op, soms echter pas na 10 tot 17 dagen. Sommige kinderen stierven binnen enkele dagen, bij volwassenen trad de eindfase door het falen van de nieren pas na enkele maanden op. De oorzaak is de stof orellanine, die in een aantal varianten bij verschillende soorten Gordijnzwammen voorkomt. Onderzoekingen hebben aangetoond dat 100-200 gram vers gewicht van Cortinarius orellanus voldoende orellanine bevat om de nieren te vernietigen. De stof blokkeert de functie van de nieren welke onomkeerbaar is. De enige mogelijkheid is dan nog dialyse eventueel gevolgd door een niertransplantatie.

Dit type van vergiftiging is genoemd naar de belangrijkste paddestoel die de oorzaak ervan is: Gyromitra esculenta. In sommige landen (Polen) is deze de oorzaak van zo'n 5 % van alle vergiftigingen met dodelijke afloop. Deze paddestoel, die in het voorjaar op vergelijkbare plaatsen groeit als de morielje, waar hij ook op lijkt, bevat de stof Gyromitrine, een stof die gemakkelijk overgaat in monomethylhydrazine vormt, een stof die als raketbrandstof wordt gebruikt. De vergiftiging lijkt op die van amatoxine: de symptoomloze latente periode is tamelijk lang, na 6-12 uur treedt een fase op gekenmerkt door maag-darmproblemen, bloeddrukverlaging en dergelijke. In lichte gevallen blijft het hierbij en herstelt de patiënt na verloop van tijd. Soms treedt na een symptoomloze periode een tweede fase in, die gekenmerkt door leverbeschadiging. Naast deze fysieke verschijnselen treedt bij een Gyromitrine vergiftiging ook storingen in het centraal zenuwstelsel op: onrust, opwinding, de patiënt gaat soms hard schreeuwen, de pupillen worden verwijd, soms treden onwillekeurige spiersamentrekkingen op en soms bij ernstige gevallen kan een coma optreden na ernstige ademnood. Deze neurologische verschijnselen zijn bij de diagnostiek een belangrijk verschil met de phalloidine vergiftiging.

Merkwaardig verschijnsel van de Gyromitrine vergiftiging is het feit dat er tamelijk veel meldingen zijn dat je de paddestoel ongestraft kunt eten. Ook gaan er verhalen dat de kok ziek werd, terwijl de gasten van het diner geen schadelijke gevolgen ondervonden. Dat laatste kan te maken hebben met het feit dat Gyromitrine een kookpunt heeft van 87.5 graden: de dampen die van het gerecht afkomen kunnen dus fataal zijn. Ook is een kenmerken verschijnsel van het gif, dat er een duidelijke overgang is tussen een dosis waarbij je niets merkt en een fatale dosis. Dezelfde personen kunnen Gyromitra verschillende malen eten zonder iets te merken en dan bij een volgende keer ernstig ziek worden.

De werking van het gif lijkt op die van amatoxine: het blokkeert wezenlijke celprocessen waardoor zowel de overdracht van prikkels in het zenuwstelsel als basale processen in de inwendige organen zoals darm en lever worden geblokkeerd.

Hoewel de naam van dit syndroom suggereert dat we hier te maken hebben met het gif van de vliegezwam, Amanita muscaria, is dat niet waar. Het gaat om de chemische stof Muscarine die vooral voorkomt bij Vezelkoppen en Trechterzwammen. Muscarine is een alkaloïde dat verantwoordelijk is voor snel optredende vergiftigingsverschijnselen. Binnen enkele minuten tot uiterlijk twee uur na het eten van de paddestoelen treden de verschijnselen op: hevig zweten, speeksel en tranenvloed, maag- en darmstoornissen verlaagde bloeddruk en astmatische verschijnselen. Doorgaans verdwijnen deze symptomen na verloop van tijd. Alleen anderszins verzwakte personen kunnen blijvend schade oplopen. Behandeling kan succesvol met het toedienen van atropine.

Symptomen van het pantherina of iboteenzuur syndroom lijken op die van overmatig alcoholgebruik: een diepe roes waarbij het centraal zenuwstelsel is aangedaan, gevolgd door een diepe slaap. Vergiftigingen van dit type worden vooral door vliegezwammen, amanieten veroorzaakt. Het bekendst is de vliegezwam, Amanita muscaria en de Panteramaniet, Amanita pantherina. Na een latente periode van 1/2 tot 2 uur treden de eerste symptomen op, die lijken op een alcoholroes: verwarring, het spreken met een dubbele tong, motorische stoornissen, moeilijkheden met zien, en stemmingswisselingen: van diepe depressie tot euforie dat zich kan uiten in huilbuien, schreeuwen, lachen zingen en dansen. Het effect van het eten van Amanita muscaria is al heel lang bekend: al in een 300 jaar oud Indiaas geschrift wordt melding gemaakt van de werking van deze paddestoel, die soma wordt genoemd. In Siberië leefden stammen die het nuttigen van vliegezwammen tot een sociaal ritueel hadden verheven. Bekend was dat de werkzame stof het lichaam onveranderd via de urine verlaat. Dit leidde ertoe dat wanneer in tijden van schaarste de paddestoel alleen beschikbar was voor de elite, het gewone volk de urine van deze hooggeplaatsten dronk om zelf in een roes te geraken. Verse vliegezwammen hebben een wisselend gehalte aan iboteenzuur. Gebleken is dat gedroogde vliegezwammen veel effectiever zijn, en hun potentie vele jaren behouden. Het gebruik van vliegezwammen voor het bereiken van een roes is doorgaans niet gevaarlijk, maar er zijn een aantal gevallen bekend waarbij de gebruiker aan de gevolgen van het eten van een tiental exemplaren van de vliegezwam overleed. De veel voorkomende nadruk op de giftigheid van de vliegezwam is dus volkomen overdreven.

Het eten van de kale inktzwam, Coprinus atramentarius en mogelijk ook van enkele andere inktzwammen, kan, indien gepaard gaan met het gebruik van alcohol, tot een vergiftigingsverschijnsel leiden, binnen 1 uur tot soms pas na drie dagen na het nuttigen van alcohol, hetgeen wordt gekenmerkt door een intense hittegevoel gepaard gaan met het rood worden van de huid, vooral van het gezicht, hals en nek en borst. Ook krijg je een prikkelend gevoel in armen en benen, hartkloppingen en een hoge bloeddruk. Soms treden ook verschijnselen op als hoofdpijn, ademnood, angsten, duizeligheid zweten en dergelijke. Normalerwijze verdwijnen deze onaangename symptomen vanzelf na verloop van enkele uren. De oorzaak ligt in het voorkomen van een stof in de paddestoel doe coprine wordt genoemd. Het is een aminozuur dat de afbraak van alcohol in het bloed blokkeert hetgeen tot de voornoemde verschijnselen leidt. De werking lijkt sterk op die van een andere chemische stof, Antabuse, die wordt toegepast bij de behandeling van alcoholisten. Deze stof is echter chemisch verschillend. Vergelijkbare vergiftigingen zijn ook bekend van een trechterzwam, Clitocybe clavipes, de boleet Boletus luridus en de ridderzwam Tricholoma flavovirens.